Bagatelle: atası
Pinball, 18. yüzyıl Fransa'sında popüler olan bir masa oyunu olan bagatelle'den gelir. Oyuncular bir ıstakayla küçük topları çivilerle dolu eğimli bir masada yukarı sürer ve puan getiren deliklere sokmaya çalışırdı. Adı genellikle Paris yakınlarındaki Château de Bagatelle ile ilişkilendirilir; anlatılana göre oyunun bir versiyonu orada Kral XVI. Louis için verilen bir eğlencede oynanmıştı.
Bagatelle 19. yüzyılda İngiltere'ye ve Amerika'ya geçti. 1871'de Cincinnati'de yaşayan İngiltere doğumlu mucit Montague Redgrave, topu fırlatmak için sarmal bir yay ve itme çubuğu da içeren iyileştirmelerin patentini aldı. O fırlatma kolu bugün hâlâ neredeyse her pinball makinesinin sağ tarafında duruyor.
1930'lar: jetonlu pinball doğuyor
Büyük Buhran yıllarında küçük, jetonla çalışan bagatelle oyunları barlar ve dükkânlar için ucuz bir eğlence oldu. İlk başarılar hiç elektriği olmayan tezgâh üstü oyunlardı: bir jeton atar, bir avuç top fırlatır ve çivilerin arasından ceplere düşmelerini izlerdin. Sonraki altmış yıl boyunca pinball'a hâkim olacak üreticilerin birçoğu bu yıllarda Chicago'da kuruldu; hatta biri adını Ballyhoo adlı erken bir başarı oyunundan aldı.
Birkaç yıl içinde elektrik geldi ve beraberinde ziller, ışıklar ve solenoidli iticiler getirdi. Tilt de öyle. Oyuncular topu yönlendirmek için makineleri kaldırıp sallamayı öğrenmişti; makine fazla zorlandığında oyunu durduran bir mekanizmayı eklemek tasarımcı Harry Williams'a atfedilir.
Sanık sandalyesinde pinball: yasaklar
Paletlerden önce bir pinball oyuncusu yalnızca fırlatıp sarsabiliyordu, bu yüzden sonuç büyük ölçüde şans gibi görünüyordu. Bazı makineler ödül de dağıtıyordu. Birçok yetkili için pinball düpedüz bir kumar aletiydi ve şehirler onu yasaklamaya başladı.
En bilinen yasak 1942'de New York'ta geldi. Belediye başkanı Fiorello La Guardia makinelere el koydurdu ve onları balyozla parçaladığı fotoğraflar ünlendi. Chicago ve Los Angeles da pinball'u yasakladı; New York'taki yasak 1976'ya kadar sürdü. Pinball başka şehirlerde ve ülkelerde yaşamaya devam etti ama otuz yıldan fazla bir süre kötü bir ün taşıdı.
1947: palet her şeyi değiştiriyor
1947'de Humpty Dumpty adlı bir makine oyuncunun kontrol ettiği paletleri getirdi. Oyun alanının her iki yanında üçer tane olmak üzere altı küçük paleti vardı ve oyuncu ilk kez topun düşüşünü izlemek yerine onu yukarı geri vurabiliyordu. Bir iki yıl içinde tasarımcılar bugün hâlâ kullanılan düzende karar kıldı: altta, çıkışın üstünde, içe bakan iki palet.
Paletler pinball'u bir beceri oyununa dönüştürdü. 1950'ler ve 60'lar boyunca elektromekanik makineler multiball, düşen hedefler ve spinner'lar gibi özelliklerle zenginleşti ve pinball lokantaların, bowling salonlarının ve oyun salonlarının vazgeçilmezi oldu.
1976: önceden söylenen atış
New York yasağı pinball'un en büyük efsanelerinden biriyle sona erdi. 1976'da yazar ve oyuncu Roger Sharpe, New York Belediye Meclisi üyelerinin önünde pinball'un bir beceri oyunu olduğunu savundu. Bunu kanıtlamak için bir sonraki fırlatışında hangi şeride isabet ettireceğini önceden söyledi ve atışı tam öyle yaptı. Meclis pinball'u yasallaştırmak için oy verdi, diğer şehirler de onu izledi.
Solid state, konuşan makineler ve nokta vuruşlu ekran
1970'lerin ortasında üreticiler röleleri mikroişlemcilerle değiştirdi. Solid state makineler önceki toplarda ne olduğunu hatırlayabiliyor, daha karmaşık kurallar çalıştırabiliyor ve elektronik ses çalabiliyordu. İlk konuşan pinball makineleri on yılın sonunda ortaya çıktı.
1980'lerin başındaki video oyunu patlaması pinball'u sert vurdu ama sektör daha güçlü döndü. 1991'de animasyon ve mini oyun gösterebilen nokta vuruşlu ekranlı ilk makineler geldi ve 1990'ların başı bir altın çağa dönüştü: filmlerden ve dizilerden uyarlanan lisanslı masalar, onlarca yıldır görülmemiş sayılarda satıldı. Modern dönemin en çok satan makinesinin, 1992 tarihli bir masanın, yaklaşık yirmi bin adet sattığı söylenir.
Düşüş ve yeniden doğuş
1990'ların sonunda oyun salonları küçülüyor, ev konsolları patlıyordu. 1999'da en büyük üreticilerden biri pinball işinden çekildi ve yıllarca yeni masa üreten tek bir büyük şirket kaldı. Pinball bir müze parçası gibi görünüyordu.
Ama geri döndü. 2010'larda yeni üreticiler ortaya çıktı, evinde makine toplayanlar büyük bir pazar hâline geldi, barlar yeniden makine koymaya başladı ve rekabetçi pinball ligleri, turnuvaları ve dünya sıralamasıyla bir sahneye dönüştü. Modern masalar LCD ekranlar ve internet güncellemeleri ekliyor, ama çelik top ve çıkışın üstündeki iki palet, oyuncuların 1940'ların sonunda tanıştığı düzenin aynısı.
Tek oyun, birçok ad
Pinball iyi yolculuk etti ve gittiği yerde yerel adlar aldı. Almanca, Fransızca ve İtalyancada makineye kısaca flipper denir. İspanya'da geleneksel kelime petaco'dur. Brezilya'da fliperama önce pinball demekti, sonra 80'lerin ve 90'ların oyun salonlarının adı oldu. Türkçede ise çoğunlukla İngilizce adıyla, pinball olarak anılır. Japonya'da da bagatelle türü oyunlardan doğan ama çok farklı oynanan dikey bir akraba gelişti: pachinko.
Ekranlardan tarayıcılara
Pinball, ev bilgisayarları bir top çizebilir olur olmaz ekranlara taşındı. 1990'ların PC masaları hâlâ sevgiyle hatırlanır (onlar için klasik bilgisayar pinball'u rehberi yazdık); ardından konsollar ve telefonlar geldi ve bugün fizikli tam bir masa bir tarayıcı sekmesinde çalışıyor.
Bubble Pinball bu son bölümün bir parçası. Tarihin bize bıraktığı parçaları korur: bagatelle'den fırlatma kolu, 1947'den paletler, 1930'lardan tilt, sapanlar, bumper'lar, rampalar ve multiball. Üstüne bir renk kuralı ekler: bir baloncuk yalnızca kendi rengine şarj olmuş bir top çarptığında kırılır. Ücretsiz kampanyada beş dünyada 100 masa var ve telefonda ya da bilgisayarda saniyeler içinde yüklenir. Ücretsiz oyna; doksan yıllık pinball avucunun içinde olsun.
Sıkça sorulan sorular
Pinball ne zaman icat edildi?
Pinball, 18. yüzyıldan kalma bir Fransız masa oyunu olan bagatelle'den doğdu. Jetonlu pinball 1930'ların başında ortaya çıktı, paletler 1947'de eklendi.
Pinball neden yasaklandı?
Paletlerden önce sonuçlar çoğunlukla şansa bağlıydı ve bazı makineler ödül veriyordu; bu yüzden birçok şehir pinball'u kumar saydı. New York onu 1942'den 1976'ya kadar yasakladı.
Paletli ilk pinball makinesi hangisiydi?
1947'de çıkan, yanlarda altı paleti olan Humpty Dumpty. Altta iki paletli düzen kısa süre sonra geldi.
Bugün internette pinball oynayabilir miyim?
Evet. Bubble Pinball telefon, tablet ya da bilgisayarda tarayıcıda çalışan, indirme gerektirmeyen ücretsiz bir pinball oyunudur.